Editie 2026 - Handel met Oekraïne en Rusland

9.1 Inleiding

Rusland en Oekraïne zijn wereldwijd belangrijke producenten en exporteurs van verschillende grondstoffen, waaronder tarwe, maïs, zonnebloemolie en kunstmest (USDA, 2025).

Oekraïne is voor Nederland een belangrijke, zij het niet dominante, handelspartner in de landbouwsector. Zonder doorvoer lag de invoerwaarde uit Oekraïne in 2024 hoger dan in het eerdere recordjaar 2021. De belangrijkste Oekraïense goederen voor de Nederlandse import waren mais en oliehoudende zaden, zoals kool- en raapzaad en sojabonen (CBS, 2025). De Russische inval in Oekraïne in februari 2022 heeft de internationale voedselmarkten (en dus ook die in Nederland) merkbaar ontregeld. Oekraïne was voor de oorlog een van de grootste exporteurs van landbouwproducten ter wereld en beschikt over uitzonderlijk vruchtbare landbouwgronden (Europese Raad & Raad van de EU, 2025a). De aanhoudende gevechten beperken de productie van jaarlijkse gewassen en verstoren logistieke ketens. Ook de prijzen van energie en kunstmest zijn flink gestegen. Dit alles leidt tot hogere voedselprijzen (Smit, 2025; Van Meijl et al., 2024).

Hoewel Rusland voor Nederland niet de grootste handelspartner is in de landbouwsector, blijft het land van belang, vooral in nichemarkten zoals bloemen, kunstmest en bepaalde grondstoffen zoals graan (Jukema et al., 2024; Menkveld et al., 2022). De landbouwhandel tussen Nederland en Rusland is beperkt en gecompliceerd door sancties. Naar aanleiding van de annexatie van de Krim in 2014 voerde de EU restrictieve maatregelen (sancties) in tegen Rusland. Rusland reageerde door tegensancties te nemen die de import van landbouw- en voedingsproducten uit onder meer de EU moesten tegenhouden (Menkveld et al., 2022; OESO, 2022). Dit alles heeft een grote impact gehad op de export naar Rusland in de daaropvolgende jaren. De Russische inval in Oekraïne in februari 2022 heeft geleid tot een verscherping van de sancties tegen Rusland, verstoringen van handelsroutes en (tijdelijk) stijgende prijzen voor grondstoffen (Europese Raad & Raad van de EU, 2025a; Glauben et al., 2022). Dit heeft de landbouwhandel tussen Nederland, Oekraïne en Rusland sterk beïnvloed.₁₄ Daarnaast is Oekraïne geen EU-lidstaat, waardoor de handel met de EU onder specifieke handelsregimes met importtarieven en quota valt. Na de Russische inval zijn deze tijdelijk opgeschort om Oekraïense export te ondersteunen, maar voor gevoelige landbouwproducten deels weer ingevoerd. Hierdoor wordt de toegang tot de EU- en Nederlandse markt mede bepaald door fluctuerende tarieven en quota.

In dit hoofdstuk wordt een analyse van de import- en exportstromen van Nederland met Oekraïne en Rusland gepresenteerd. De maandelijkse handelscijfers zijn beschikbaar tot en met augustus 2025. De handelswaarden in dit hoofdstuk volgen het concept van grensoverschrijding, waarbij quasi-doorvoer niet meegenomen wordt.₁₅

9.2 Ontwikkeling landbouwhandel met Oekraïne en Rusland

Handel met Oekraïne herstelt na sterke daling in het jaar van de Russische inval
De Nederlandse invoer van landbouwgoederen uit Oekraïne is in het afgelopen decennium sterk toegenomen. In 2024 bedroeg de invoerwaarde 1,85 miljard euro, nominaal ruim drie keer zoveel als in 2013 (zie figuur 9.1). Oekraïne heeft een bescheiden aandeel van 2,3% in de totale waarde van de Nederlandse landbouwinvoer. De invoerwaarde lag in 2024 voor het eerst weer boven het niveau van 2021. In 2022 daalde de Nederlandse invoer met ongeveer 500 miljoen euro. Dit komt overeen met een afname van ruim 30% ten opzichte van 2021. Deze daling werd voornamelijk veroorzaakt door een terugval in de invoer van natuurlijke vetten en oliën, oliehoudende zaden en vruchten, en graan. In 2023 nam de graaninvoer nog verder af, mede door een afname in de Oekraïense graanproductie (Quinn, 2023). Belemmeringen in de scheepsvaart, zoals de blokkades van de havens in Odessa, en beperkingen in het vrachtvervoer, onder andere door beperkte capaciteit en de afsluiting van het Oekraïense luchtruim, droegen eveneens bij aan de afname in de graaninvoer (Krasnolutska, 2022; Tan, 2022).

De daling van de Nederlandse graaninvoer uit Oekraïne in 2023 was vooral toe te schrijven aan een afname van de invoer van mais. Desondanks steeg de totale Nederlandse invoer dat jaar licht in waarde. In 2024 nam de totale Nederlandse invoerwaarde verder toe met ruim 700 miljoen euro, wat duidt op een breed herstel over veel productgroepen vergeleken met 2022. Vooral de Nederlandse invoer van natuurlijke vetten en oliën en van oliehoudende zaden en vruchten steeg aanzienlijk, van respectievelijk 230 naar 469 miljoen euro en van 93 naar 403 miljoen euro. De Nederlandse invoer van graan uit Oekraïne nam in 2024 eveneens toe ten opzichte van 2022, vooral door een stijging in de maisinvoer.

Ook de Nederlandse landbouwuitvoer naar Oekraïne nam toe. In 2024 werd voor 430 miljoen euro aan Nederlandse landbouwgoederen naar Oekraïne geëxporteerd, het hoogste niveau sinds 2013. Net als bij de invoer viel in 2022 de uitvoer terug ten opzichte van 2021, maar deze daling bleef relatief beperkt: een afname van 15%, van 363 naar 308 miljoen euro. In 2024 nam vooral de Nederlandse uitvoer van cacao en bereidingen toe vergeleken met 2022. De waarde hiervan groeide van 59 miljoen euro naar 132 miljoen euro.

In 2024 bedroeg de Nederlandse uitvoerwaarde 925 miljoen euro, een stijging van ruim 100 miljoen euro ten opzichte van 2023; daarmee kwam een einde aan de dalende trend die sinds 2019 zichtbaar was. Rusland had in beide jaren een gering aandeel van 0,7% in de totale Nederlandse landbouwexport. Ten opzichte van 2023 nam de Nederlandse landbouwuitvoer naar Rusland in 2024 vooral toe door een stijging in de uitvoerwaarde van sierteelt, van 227 naar 281 miljoen euro, en van cacao en cacaobereidingen, van 67 naar 124 miljoen euro. De Nederlandse uitvoerwaarde van sierteelt steeg van 227 miljoen euro naar 281 miljoen euro, terwijl de uitvoer van cacao en cacaobereidingen toenam van 67 miljoen euro naar 124 miljoen euro.

De Nederlandse invoer van landbouwgoederen uit Rusland nam na een piek van 329 miljoen euro in 2021 in 2022 af tot 278 miljoen euro. In 2023 daalde de invoer verder tot 165 miljoen euro, waarna deze in 2024 nog eens daalde naar 129 miljoen euro, het laagste niveau sinds 2013.

Exportverdiensten lager dan voor de Russische inval
Om te bepalen wat Nederland verdiende aan de export van landbouwgoederen naar Rusland en Oekraïne, wordt op de bruto-exportwaarde het verbruik van de benodigde ingevoerde goederen en diensten in mindering gebracht. De Nederlandse exportverdiensten aan landbouwgoederen naar zowel Rusland als Oekraïne waren in 2024 lager dan in 2021, 328 miljoen euro versus ruim 180 miljoen euro. De verdiensten uit de landbouwexport naar Oekraïne namen in dezelfde periode licht af, van 166 miljoen euro in 2021 naar 157 miljoen euro in 2024.

Tabel 9.1 toont de exportverdiensten van de voor Nederland meest winstgevende landbouwproducten in de uitvoer naar Rusland en Oekraïne in 2021 en 2024. In 2024 verdiende Nederland het meest aan de export van sierteelt naar Rusland, met een waarde van 147 miljoen euro; dat is 58 miljoen euro minder dan in 2021. De verdiensten aan cacao en cacaobereidingen namen licht af. Fruit verscheen in 2024 voor het eerst in de top vijf met exportverdiensten van bijna 24 miljoen euro, tegen 10 miljoen euro in 2021 (plek 8). De verdiensten van oliehoudende zaden en vruchten daarentegen daalden van 44 miljoen euro in 2021 naar 2 miljoen euro in 2024. De wereldwijde prijsdalingen van oliehoudende zaden tussen 2021 en 2024 hebben mogelijk hieraan bijgedragen (FAO, 2025).

Ook de exportverdiensten aan de uitvoer naar Oekraïne lagen voor veel producten in 2024 lager dan in 2021. De verdiensten aan sierteelt daalden van 42 miljoen euro in 2021 naar 29 miljoen euro in 2024, de verdiensten aan cacao en bereidingen bleven vrijwel gelijk. De exportverdiensten van zuivel en eieren, goed voor de derde plek, stegen van 16 miljoen euro in 2021 naar 21 miljoen euro in 2024.

9.3 Landbouwhandel met Oekraïne

Aandeel landbouwgoederen groeit in totale handel met Oekraïne
In de eerste acht maanden van 2025 steeg de waarde van de Nederlandse landbouwinvoer uit Oekraïne tot zo’n 1,1 miljard euro, een toename van ruim 120 miljoen euro ten opzichte van dezelfde periode in 2021 (tabel 9.2). Landbouwgoederen vormen daarmee het overgrote deel van de totale Nederlandse invoer uit Oekraïne: het aandeel nam toe van 86% in 2021 naar 91% in 2025. Voor de Nederlandse landbouwuitvoer naar Oekraïne geldt een vergelijkbare ontwikkeling: deze steeg tussen 2021 en 2025 met circa 140 miljoen euro tot 362 miljoen euro, en het aandeel van de landbouwuitvoer in de totale Nederlandse export naar Oekraïne nam toe van 31 naar 37%.

Oekraïne had in de eerste acht maanden van 2025 een aandeel van slechts 1,7% in de totale Nederlandse landbouwinvoer, tegenover 2,1% in dezelfde periode van 2021. Hiermee nam het land de 14e positie in, drie plaatsen lager dan in 2021.

De Nederlandse landbouwinvoer uit Oekraïne bestond in de eerste acht maanden van 2025 vooral uit natuurlijke vetten en oliën, overwegend zonnebloemolie, met een importwaarde van 385 miljoen euro (zie tabel 9.3). Graan, overwegend mais, stond met een importwaarde van 305 miljoen euro op de tweede plaats. In dezelfde periode van 2021 had graan nog de hoogste importwaarde met 384 miljoen euro, terwijl natuurlijke vetten en oliën op de tweede plaats stonden met 336 miljoen euro. Dit komt neer op een stijging van 15% voor natuurlijke vetten en oliën, terwijl de importwaarde van graan met 20% is gedaald. Naast de daling in waarde, is ook het volume van de graaninvoer tussen 2021 en 2025 afgenomen. Dit lijkt gedeeltelijk samen te hangen met de terugval in de Oekraïense graanproductie, die in het oogstjaar 2024/2025 zo’n 34% lager lag dan in 2021/2022 (Braun, 2025). Van de totale Nederlandse invoer van natuurlijke vetten en oliën kwam in 2025 ongeveer 7% uit Oekraïne, terwijl het aandeel van Oekraïne in de totale Nederlandse graaninvoer 14% bedroeg. De top vijf werd aangevuld met vlees (181 miljoen euro), oliehoudende zaden en vruchten (93 miljoen) en resten van de voedselindustrie/veevoer (32 miljoen euro). De importwaarde van vlees is verdriedubbeld ten opzichte van 2021.

Wat betreft de positie van Oekraïne als leverancier van landbouwgoederen, stond het land in de eerste acht maanden van 2025 bij de invoer van graan en natuurlijke vetten en oliën respectievelijk op de derde en vierde plaats ten opzichte van andere herkomstlanden. Frankrijk en Duitsland leverden het meeste graan aan Nederland. Frankrijk leverde hierbij voornamelijk mais en tarwe, terwijl Duitsland vooral tarwe en gerst aan Nederland exporteerde. Duitsland was ook de grootste leverancier van natuurlijke vetten en oliën, gevolgd door Maleisië en België. Voor vlees en oliehoudende zaden en vruchten stond Oekraïne in de eerste acht maanden van 2025 respectievelijk op de zevende en tiende plek. Het aandeel van Oekraïne in de totale Nederlandse vleesinvoer bedroeg 4%. Voor oliehoudende zaden en vruchten was dit aandeel 3%. Duitsland was de grootste leverancier van vlees voor Nederland, met een aandeel van 21%. Oliehoudende zaden en vruchten kwamen voornamelijk uit Brazilië en Australië.

Van de totale Nederlandse graanimport uit Oekraïne in de eerste acht maanden van 2025 bestond 296 miljoen euro uit mais. Daarmee had mais een aandeel van 97% in de graaninvoer uit Oekraïne. Dat aandeel was in dezelfde periode van 2021 vergelijkbaar, al lag de importwaarde van mais toen ruim 70 miljoen euro hoger. In die periode was mais bovendien het meest ingevoerde landbouwproduct uit Oekraïne, en was Oekraïne met een aandeel van 46% in de totale Nederlandse maisinvoer het belangrijkste herkomstland. Frankrijk volgde destijds op ruime afstand, met een importwaarde van 122 miljoen euro.

In 2025 is dit beeld echter veranderd en heeft Frankrijk Oekraïne ingehaald als belangrijkste leverancier van mais (zie figuur 9.2). De Franse importwaarde bedroeg 335 miljoen euro, een aanzienlijke stijging ten opzichte van 2021. Mogelijk speelt hierbij een rol dat het Franse areaal mais in 2024 naar schatting met circa 10% toenam ten opzichte van het voorgaande jaar (Reuters, 2024). Oekraïne staat op de tweede plaats, met een aandeel van 37% in de totale Nederlandse maisinvoer. Duitsland en de VS volgden op afstand, met importwaardes van respectievelijk 37 miljoen en 31 miljoen euro. Samen waren Frankrijk en Oekraïne in de eerste acht maanden van 2025 goed voor bijna 80% van de totale Nederlandse maisinvoer. In dezelfde periode van 2021 bedroeg dat gezamenlijke aandeel nog 61%.

In de eerste acht maanden van 2025 was zonnebloemolie het meest ingevoerde landbouwproduct uit Oekraïne, met een importwaarde van 325 miljoen euro. Mais, dat in dezelfde periode van 2021 nog de leidende positie had, werd hierdoor ingehaald. In de eerste acht maanden van 2021 bedroeg de importwaarde van zonnebloemolie uit Oekraïne 302 miljoen euro. Het aandeel van zonnebloemolie in de totale invoer van natuurlijke vetten en oliën uit Oekraïne lag in 2021 echter hoger, namelijk op 90%. Het merendeel van de ingevoerde zonnebloemolie werd direct of na verwerking opnieuw uitgevoerd, zo’n 15% bleef in 2021 in Nederland (CBS, 2022).

Oekraïne bleef in beide periodes het belangrijkste herkomstland voor zonnebloemolie, hoewel het aandeel in de totale Nederlandse import van dit product daalde van 85% in 2021 naar 74% in 2025. Op EU-niveau nam het belang van Oekraïne juist toe: het aandeel van Oekraïne in de totale EU-import van zonnebloemolie steeg tussen 2021 en 2024 van 87 naar 94% (Eurostat, 2025). Frankrijk nam in de eerste acht maanden van 2025 de tweede plaats in (zie figuur 9.3), met een importwaarde van 39 miljoen euro, terwijl het in die periode van 2021 nog op de achtste plaats stond.

De Nederlandse landbouwuitvoer naar Oekraïne bestond in de eerste acht maanden van 2025 vooral uit door cacao en bereidingen, met een exportwaarde van 126 miljoen euro (zie tabel 9.4). Sierteelt stond met 39 miljoen euro op de tweede plaats, fruit met 31 miljoen euro op de derde plaats. In dezelfde periode van 2021 waren dit eveneens de drie belangrijkste productgroepen. Ondanks dat deze landbouwgoederen de Nederlandse landbouwuitvoer naar Oekraïne domineren, ging het merendeel van de export naar andere landen. Voor alle drie de productgroepen was Duitsland de belangrijkste afzetmarkt (zie hoofdstuk 4.3). België volgde voor cacao en bereidingen en fruit, terwijl het VK de tweede markt was voor sierteelt. Ten opzichte van andere afzetmarkten stond Oekraïne voor cacao en bereidingen op de 14e plaats, voor sierteelt op de 28e plaats en voor fruit op de 24e plaats.

9.4 Landbouwhandel met Rusland

Landbouwinvoer uit Rusland 4,5 keer kleiner dan in jan-aug 2021
In de eerste acht maanden van 2025 importeerde Nederland voor 1,4 miljard euro aan goederen uit Rusland. Hiervan betrof 46,5 miljoen euro landbouwgoederen (zie tabel 9.5). Het importaandeel van Rusland in de totale Nederlandse landbouwimport was in jan-aug 2025 0,1%, tegen 0,5% in jan-aug 2021. Hiermee was Rusland in rangorde de 83e leverancier van landbouwgoederen voor Nederland in 2025. Dat is 36 plaatsen lager dan in 2021. De krimp in invoerwaarde is met name te wijten aan een lagere invoerwaarde van overige primaire en secundaire landbouw. Denk hierbij aan houtpallets, sparhout en dennenhout. De import van hout of houtproducten uit Rusland is vanwege sanctiemaatregelen sinds april 2022 verboden (Europese Raad & Raad van de EU, 2025b; NVWA, 2022).

In jan-aug 2025 werd door Nederland voor 770,1 miljoen euro aan landbouwgoederen geëxporteerd naar Rusland (zie tabel 9.5). Dit is bijna een kwart meer dan in 2021. Er is vooral een hogere exportwaarde aan cacaobereidingen en fruit zichtbaar. Rusland speelt met een aandeel van 0,8% een bescheiden rol in de totale Nederlandse landbouwexport en staat op de 20e plaats van bestemmingen.

In de eerste acht maanden van 2025 vormde vis de hoofdmoot, goed voor 95% van de landbouwinvoer uit Rusland (zie tabel 9.6). Rusland is onze 16e leverancier van vis. Voor de oorlog in Oekraïne bestond het Nederlandse landbouw importpakket uit Rusland vooral uit overige primaire en secundaire landbouw (zoals hout), vis en oliehoudende zaden. De lagere invoer van hout uit Rusland is een gevolg van geopolitieke spanningen en sancties.

Naast de primaire landbouwgoederen importeert Nederland ook landbouwgerelateerde goederen zoals kunstmest uit Rusland, circa 10,5 miljoen euro in de eerste acht maanden van 2025 (zie figuur 9.4). Dat is ruim een vijfde meer dan in dezelfde periode in 2021. Daarmee steeg Rusland een plaats op de ranglijst van belangrijkste herkomstlanden voor meststoffen. Met een aandeel van 2,0% in de totale Nederlandse import van meststoffen stond Rusland op een 10e plaats. In 2021 moest Rusland nog Polen en Egypte voor laten gaan.

Hoewel Rusland sinds de invasie in Oekraïne onderhevig is aan zware sancties, zijn er vaak uitzonderingen voor de levering van essentiële producten, zoals meststoffen. Meststoffen zijn strategisch belangrijk voor de wereldwijde voedselzekerheid. Inmiddels is het gebruik van Russische stikstofhoudende kunstmest in Europa flink gestegen. Dat er zoveel Russische kunstmest wordt gekocht, spekt de Russische oorlogskas en zorgt voor oneerlijke concurrentie met Europese kunstmestfabrikanten (Jackson, 2025). Op 12 juni 2025 nam de Raad een verordening aan waarbij heffingen worden opgelegd op bepaalde meststoffen uit Rusland waarvoor nog geen extra douanerechten golden. Deze verordening trad uiterlijk op 1 juli 2025 in werking (Europese Raad & Raad van de EU, 2025c).

Sierteelt – waaronder chrysanten, rozen en lelies – is met 214,1 miljoen euro het grootste product in de Nederlandse landbouwexport naar Rusland in de eerste acht maanden van 2025 (zie tabel 9.7). Met een aandeel van 2,5% in de totale Nederlandse sierteeltexport staat Rusland op een 9e plaats als bestemming. Cacaobereidingen en fruit kenden in jan-aug 2025 een stevige opmars: voor beide productgroepen is de exportwaarde verviervoudigd ten opzichte van de eerste acht maanden in 2021. De export van fruit naar Rusland bestond in jan-aug 2025 onder andere uit avocado’s, druiven, veenbessen, guaves en ananassen. De export van oliehoudende zaden en vruchten lag 93% lager, waardoor deze productgroep uit de top 5 verdween.

Voor de oorlog in Oekraïne was sierteelt al het grootste exportproduct. Er is in de eerste acht maanden van 2025 wel een krimp in exportwaarde (-5%). Sinds 10 juli 2022 is een pakket sancties van kracht, gericht tegen Rusland. Het gaat om een verbod op de export van uitgangsmateriaal voor sierteelt (bijvoorbeeld bloembollen, vaste planten, boomkwekerijproducten en stekmateriaal) en een aantal houtsoorten (NVWA, 2022). Bijna 8% van de landbouwexport naar Rusland viel in de eerste acht maanden van 2021 onder de sancties die in maart of april 2022 in werking zijn getreden.

Oostenrijk heeft Rusland ingehaald als 8e bestemming voor sierteelt uit Nederland (zie figuur 9.5). Bedrijven in Nederland exporteerden 12,0 miljoen euro minder aan sierteelt naar Rusland in jan-aug 2025 vergeleken met jan-aug 2021. Bij de exportgroeiers valt Polen op. De Nederlandse export van sierteelt naar Polen nam toe met 177,0 miljoen euro, goed voor een stijging van 54,3%.