Stikstofbodemoverschot op derogatiebedrijven
Laatste update: 18 december 2025 Update frequentie: Jaarlijks
De aan- en afvoer van stikstof op bedrijfsniveau bepaalt naast het bedrijfsoverschot ook in belangrijke mate het bodemoverschot. Het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet is daarnaast ook afhankelijk van stikstofaanvoer via depositie, via binding (vlinderbloemigen) en via mineralisatie en van stikstofafvoer door gasvormige verliezen. Het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet bedroeg in 2023 gemiddeld 131 kg per ha en was niet eerder zo laag in de gehele periode vanaf 2006.
Gemiddeld
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
Het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in 2023 bedroeg 131 kg per ha.
Spreiding
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De spreiding in het stikstofbodemoverschot op melkveebedrijven in 2023 bedroeg 85 tot 173 kg per ha (25-75-procentwaarden). De mediaan (middelste waarneming) bedroeg in 2023 130 kg stikstof per ha.
Regio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
In alle regio’s trad in 2023 een forse daling op van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet ten opzichte van het jaar ervoor. In de Veenregio is vanwege de aanvoer van stikstof via mineralisatie, het stikstofbodemoverschot hoger dan in andere grondsoortregio’s.
Stikstofbodemoverschot fluctueert de laatste jaren sterk
Het gemiddelde stikstofoverschot op de bodembalans daalde in 2023 aanzienlijk ten opzichte van 2022, van 170 kg naar 131 kg stikstof per ha. In de gehele periode 2006 tot en met 2022 is het N-bodemoverschot niet lager geweest dan 152 kg per ha. Het gemiddeld stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet was in 2023 dus historisch laag. Wat opvalt is dat het stikstofbodemoverschot een vergelijkbare ontwikkeling laat zien als het stikstofbedrijfsoverschot. Sinds 2017 fluctueert het stikstofoverschot op de bodembalans sterk tussen opeenvolgende jaren, zoals ook te zien is bij het stikstofbedrijfsoverschot. Verschillen in weersomstandigheden in recente jaren lijken van invloed op de fluctuaties, waarbij groeizame jaren leiden tot lagere stikstofbodemoverschotten. In 2023 realiseerde 25% van de bedrijven in het derogatiemeetnet een stikstofbodemoverschot lager dan 85 kg per ha, terwijl de 25% bedrijven met het hoogste stikstofbodemoverschot boven 173 kg per ha zat.Het stikstofbodemoverschot is het hoogst in de Veenregio, voornamelijk door de extra stikstofaanvoer via mineralisatie. In deze regio bedroeg het stikstofbodemoverschot in 2023 gemiddeld 157 kg per ha. De Lössregio kende het laagste gemiddelde met 105 kg per ha, gevolgd door Zand Noord (118 kg per ha) en Zand Midden/Zuid (124 kg per ha) en de Kleiregio (128 kg per ha).
Over de gehele periode 2006-2023 is een dalende trend zichtbaar in alle grondsoortregio’s, met uitzondering van de Lössregio.
Zandregio - Midden/Zuid
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De mediaan (middelste waarneming) van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Zandregio Midden/Zuid bedroeg in 2023 122 kg per ha. De helft van de bedrijven heeft een stikstofbodemoverschot dat in 2023 lag tussen de 85 tot 168 kg per ha.
Zandregio - Noord
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De mediaan (middelste waarneming) van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Zandregio 250 bedroeg in 2023 114 kg per ha. De helft van de bedrijven heeft een stikstofbodemoverschot dat in 2023 lag tussen de 80 tot 153 kg per ha.
Kleiregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De mediaan (middelste waarneming) van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Kleiregio bedroeg in 2023 135 kg per ha. De helft van de bedrijven heeft een stikstofbodemoverschot dat in 2023 lag tussen de 89 tot 170 kg per ha.
Veenregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De mediaan (middelste waarneming) van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Veenregio bedroeg in 2023 178 kg per ha. De helft van de bedrijven heeft een stikstofbodemoverschot dat in 2023 lag tussen de 110 tot 222 kg per ha.
Lössregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De mediaan (middelste waarneming) van het stikstofbodemoverschot op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Lössregio bedroeg in 2023 95 kg per ha. De helft van de bedrijven heeft een stikstofbodemoverschot dat in 2023 lag tussen de 75 tot 141 kg per ha.
Stikstofbinding gestegen in 2023
Naast de aanvoerposten die in de berekening van het stikstofbedrijfsoverschot worden meegenomen (voer, kunstmest, dierlijke mest, overige organische mest, dieren en overig), wordt in de berekening van het stikstofbodemoverschot ook rekening gehouden met de aanvoer van stikstof door depositie, stikstofbinding via vlinderbloemige gewassen en mineralisatie op bedrijven met veen- en/of moerige gronden. In 2023 ging het in totaal om 55 kg per ha, een lichte stijging ten opzichte van 2022 (52 kg per ha).De stikstofaanvoer via depositie op bedrijven in het derogatiemeetnet is gedaald van gemiddeld 31 kg per ha in 2006 naar 18 kg per ha in 2023. De aanvoer als gevolg van stikstofbinding door vlinderbloemige gewassen lag in 2023 op 12 kg per ha, beduidend hoger dan in de jaren daarvoor waarin het om 6 tot 8 kg per ha ging. De stikstofaanvoer door mineralisatie van organische bodems bedroeg in 2023 25 kg per ha, (vrijwel) gelijk aan voorgaande twee jaren.
Op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Veenregio nam de stikstofaanvoer door mineralisatie in de periode 2008-2013 toe van 82 naar 95 kg per ha. In alle jaren erna varieerde dit van 91 kg per ha tot 95 kg per ha. In de andere grondsoortregio’s speelt mineralisatie een veel kleinere rol. In 2023 ging het om respectievelijk 17, 7, 4 en 0 kg per ha in de regio’s Zand Noord, Zand Midden/Zuid, Klei en Löss.
Nederland
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit aanvoer van de bedrijfsboekhouding.
Zandregio - Midden/Zuid
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit aanvoer op de bedrijfsbalans.
Zandregio - Noord
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit aanvoer op de bedrijfsbalans.
Kleiregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit aanvoer op de bedrijfsbalans.
Veenregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit aanvoer op de bedrijfsbalans.
Lössregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofaanvoer op de bodembalans bestaat voor ruim 70% uit aanvoer op de bedrijfsbalans.
Stikstofafvoer door gasvormige emissies in 2023 vrijwel gelijk aan 2022
De afvoer van stikstof door weide-, stal- en opslag- en mestaanwendingsemissie bedroeg in 2023 gemiddeld 62 kg per ha op bedrijven in het derogatiemeetnet, nagenoeg gelijk aan 2022 (61 kg per ha). De gasvormige emissie uit stal en opslag bedroeg in 2023 39 kg per ha, terwijl de emissie uit mestaanwending 22 kg per ha was. De bijdrage van weiden bleef beperkt tot 1 kg per ha. Over de gehele periode 2006-2023 varieerde de totale emissie van 52 tot 66 kg stikstof per ha, waarbij een lichte stijgende trend zichtbaar is.De totale emissie was in 2023 het laagst in de regio Löss met 51 kg per ha en het hoogst in de regio Veen met 69 kg per ha. Voor de andere regio’s ging het in 2023 om respectievelijk 65 kg per ha (Klei), 62 kg per ha (Zand Noord) en 53 kg per ha (Zand Midden/Zuid).
Nederland
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor 70% uit afvoer van de bedrijfsboekhouding.
Zandregio - Midden/Zuid
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit afvoer op de bedrijfsbalans.
Zandregio - Noord
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit afvoer op de bedrijfsbalans.
Kleiregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit afvoer op de bedrijfsbalans.
Veenregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit afvoer op de bedrijfsbalans.
Lössregio
De grafieken op deze pagina zijn visueel gepresenteerd en zijn niet goed leesbaar met screenreaders.
Grafiek wordt geladen...
De stikstofafvoer op de bodembalans bestaat voor het grootste gedeelte uit afvoer op de bedrijfsbalans.
Over de indicator
De indicator stikstofbodemoverschot geeft de omvang van het overschot aan stikstof op de bodem, uitgedrukt in kilogram stikstof per ha. Het bodemoverschot is het gedeelte van de nutriëntenaanvoer aan de bodem dat niet door het geproduceerde gewas wordt opgenomen.Het bodemoverschot is het gedeelte van de nutriëntenaanvoer aan de bodem dat niet door het geproduceerde gewas wordt opgenomen. Dit blijft onbenut in de bodem en kan gevoelig zijn voor uitspoeling richting het grondwater. Naast uitspoelen kan de stikstof die over is ook in de bodem worden opgeslagen of uit de bodem vervluchtigen (denitrificatie). Het stikstofbodemoverschot wordt berekend als het overschot op bedrijfsniveau (som van alle aanvoer minus som van alle afvoer inclusief voorraadmutaties) plus de aanvoer van stikstof via depositie, nettomineralisatie en fixatie minus het verlies aan stikstof via emissie bij toediening (organische mest en kunstmest), bij beweiding en uit stal en opslag.
In formule: bodemoverschot = bedrijfsoverschot + aanvoerposten - afvoerposten.
Aanvoerposten
- Mineralisatie: Voor gras op veen: 160 kg N per ha per jaar; overige gewassen op veen alsmede dalgrond (ongeacht gewas): 20 kg N per ha per jaar; alle overige gronden: 0 kg per ha.
- Atmosferische depositie: Depositie van vermestende stoffen, uitgedrukt in kg stikstof per ha.
- N-binding door vlinderbloemigenVoor klaver in grasland: de hoeveelheid N-binding is afhankelijk gesteld van het klaveraandeel en de graslandopbrengst Voor overige gewassen: hoeveelheid per gewas in kg N/ha.
Afvoerposten
- Vervluchtiging uit stal en opslag en beweiding: Ammoniakemissie uit stal en opslag: de totale N-emissie wordt berekend als percentage van de uitgescheiden totaal ammoniakaal stikstof (TAN) of een forfaitaire emissiewaarde.
- Vervluchtiging toediening: De emissie bij toediening wordt berekend als percentage van de toegediende TAN op basis van de emissiefactoren.
Bron en getoonde groep bedrijven
De gegevens voor beide indicatoren zijn afkomstig uit het Bedrijveninformatienet van Wageningen Social & Economic Research. Binnen het Bedrijveninformatienet verzamelt Wageningen Social & Economic Research bedrijfsgegevens over ongeveer 1.500 individuele land- en tuinbouwbedrijven. De verzamelde gegevens betreffen vooral financieel-economische en duurzaamheidsgegevens.Alleen bedrijven in het Bedrijveninformatienet die binnen de definitie van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) vallen, worden getoond. Voor de bedrijven geldt dat ze minimaal 25.000 euro Standaardopbrengst hebben en 10 of meer ha cultuurgrond gebruiken. Voor het derogatiemeetnet geldt specifiek de voorwaarde dat bedrijven zich voor derogatie hebben aangemeld. De getoonde informatie is afkomstig van de bedrijven in het derogatiemeetnet.